@Geschiedenisgek

In september 1941 werd Reinhard Heydrich – tot dat moment rechterhand van Heinrich Himmler – door Hitler tot ‘Plaatsvervangend Rijksprotector’ in Tsjecho-Slowakije benoemd. Hitler drukte deze benoeming eenzijdig door omdat de toenmalige ‘Protector’ – Von Neurath – zwak, ziek en inefficiënt was. Bovendien waren er signalen dat er serieuze moeilijkheden te verwachten waren van de kant van het verzet. Hitler had een harde hand nodig om een mogelijke opstand snel en efficiënt de kop in te drukken.

Een mandaat als moordenaar

Reynhard Heydrich

Heydrich zag wel iets in zijn mandaat als moordenaar. Hij zag het voornamelijk als een bijzonder soort van vermaak, waar hij lang van zou kunnen genieten.  Dit kon gebeuren door een zeer geleidelijke ‘selectie’ van hen die jood of van het Slavische ras waren aan hem door te sturen voor ‘verhoor’.  Het was echter niet uitsluitend dit persoonlijke ‘genoegen’ dat zijn aandacht vroeg. De Skoda-wapenfabrieken vormden een belangrijk onderdeel van de oorlogsinspanningen van het Derde rijk en moesten op volle kracht draaiende worden gehouden. Arbeiders die daar werden weggenomen, moesten worden vervangen. Een forse uitdaging, die nog eens groter werd doordat de verzetsbeweging er veel aanhang had.   Heydrich omzeilde deze klippen bijzonder slim door de vlees- en vetrantsoenen in de wapenindustrie te verhogen. Daarmee hoopte hij de verzetsbeweging de wind uit de zeilen te nemen en alle argwaan weg te nemen.

Daarna voerde hij zogenoemde ‘Röntgeneenheden’ in. Zogenaamd om dieetanalyses te maken, maar in werkelijkheid informatie-vergaarders. Zoals verwacht, verzamelden zij alle geschikte informatie . Voor het ogenblik werd daar zeer behoedzaam gebruik van gemaakt. Slechts een paar generaals van het verzet werden gearresteerd, voor een krijgsraad-te-velde gebracht en direct geëxecuteerd. Daarna volgde een korte rustperiode, alsof alle te nemen (strenge) maatregelen al achter de rug waren. Foutje! Die begonnen nu pas echt.

Tussen eind oktober en begin december 1941 maakte Heydrich bekend dat alle joden in Bohemen en Moravië (de ‘nieuwe’ naam voor Tsjecho-Slowakije) ’naar het oorsten’ zouden worden gedeporteerd. Als tussenstation fungeerde Theresienstadt – toen nog maar nauwelijks bekend, later een berucht doorgangskamp op weg naar Auschwitz. Als direct gevolg van deze maatregelen werd het Tsjechische verzet actiever.

Tijdelijke ‘defecten’
De wapenfabrieken kregen last van tijdelijke ‘defecten’. Onverklaarbare gebreken aan de machinerie, kleine explosies en mysterieuze vergissingen in blauwdrukken en bouwtekeningen. Er ontstonden vertragingen in de aankomst van treinen met voedsel voor de bezettingsmacht. Er gebeurde een ‘ongeluk’ waarbij een SS’er gewond raakte doordat er een stuk van een gebroken winkelpui naar beneden kwam. Voor Heydrich was de maat vol.

Heydrich ontbood een van zijn meest efficiënte topofficieren van de  SS – Obergruppenführer Schacht-Isserlis – en overhandigde hem 100 dossiers, samengesteld door de Gestapo. ‘Dat zal wel genoeg zijn om als voorbeeld te dienen’, zei Heydrich. ‘Een publieke executie… op het plein voor de kathedraal, denk ik. De Reichsführer SS zal erbij aanwezig zijn.’ In de notities van Schacht-Isserlis staat vermeld dat in Heydrichs ogen een ‘verschrikkelijk ijzige gloed’ lag.

Een golf van terreur
Deze executie was slechts het begin van een golf van terreur die op initiatief van Heydrich in Praag – en daarmee in feite in heel Bohemen-Moravië – werd ontketend. Het was deze krankzinnige politiek  die erop gericht was om de 30 miljoen Slaven en joden van Oost-Europa in totaliteit uit te roeien. ‘Er zal ruimschoots plaats voor hen zijn in Rusland, als de Russische landen in handen van de Wehrmacht vallen’, zei hij doodleuk. Terwijl totale uitroeiing en beslist geen deportatie zijn uiteindelijke doel was.  De crematoria van Theresienstadt – zogenaamd een ‘doorgangskamp – maakten ook toen al overuren.

In het protectoraat van Heydrich, waar hij als de ‘onderkoning’ van de Führer vrijwel onbeperkte macht bezat, nam de vijandelijkheid in snel tempo toe. Het opperbevel van de Tsjechische verzetsbeweging besloot vanuit Londen dat Heydrich moest worden vermoord.

Twee Tsjechische vrijwilligers – Jan Kubis en Josef Gabcik – kregen in Engeland een commando-opleiding. Begin 1942 werden zij per parachute in de buurt van Praag gedropt. De

Jan Kubis

Gestapo was weliswaar op de hoogte van hun komst, maar zij wisten niets van het doel van hun actie. Daarom gaf Himmler het bevel dat zij niet mochten worden gearresteerd voordat duidelijk was wat zij precies van plan waren.
Als zij de tijd kregen, was Himmlers overtuiging, kon men hen in de val laten lopen bij de uitvoering van hun plannen. Veel nuttiger dan wanneer zij direct zouden worden opgepakt. Een van de zeldzame strategische fouten van de Gestapo.

De aanslag
Vanaf zijn aantreden pendelde Heydrich regelmatig per vliegtuig naar Berlijn. Hij werd dan altijd via dezelfde weg naar het vliegveld gereden. In die weg lag een steile helling van de stad tot aan de Moldau, terwijl er een scherpe haarspeldbocht van zestig graden moest worden genomen als men de brug over de rivier naderde. In die bocht konden auto’s slechts stapvoets rijden. Voor een geoefend schutter met een automatisch wapen was het risico hem te missen bijna minimaal. Dit risico werd afgedekt: als gabcik met zijn sten miste, had Kubis een handgranaat beschikbaar.

Op 27 mei 1942 was het zover.

‘Heydrich was niet bang voor een aanval op zijn persoon,’ zegt zijn biograaf. ‘In alle jaren dat hij hoofd van de Gestapo en de SD was geweest, had hij het volste vertrouwen in de vakbekwaamheid van de geheime politie’.  Ook als Rijksprotector bleef hij volkomen onverschillig voor de dreiging van een moordaanslag.  Hij minachtte de ‘kleinburgerlijke’ Tsjechen openlijk.  Zij hadden niet het lef om zoiets te doen.
Terwijl Hitler, Göring en vooral Himmler in zwaar gepantserde auto’s (met ruiten van vier lagen kogelvrij glas) reisden,  verplaatste Heydrich zich het liefste in een Mercedes-cabrio. Hij had geen bescherming, uitgezonderd de handwapens die hij en zijn vaste chauffeur, Oberscharfführer Klein, bij zich droegen.

Toen Kubis en Gabcik de auto zagen naderen, wisten zij dat er nauwelijks sprake was van gevaar. Op het moment dat de auto langzaam draaide en in de bocht op gelijke hoogte met de beide verzetsmensen kwam, richtte Gabcik zijn wapen. De ironie van het noodlot zorgde ervoor dat de sten op onverklaarbare manier weigerde. Kubis reageerde automatisch op het falen van Gabcik. Hij wierp zijn handgranaat naar de wagen. De ontploffing kwam toen Heydrich juist uit de auto sprong.  Na enige tijd verschenen er twee SS’ers die, samen met de chauffeur, Heydrich achter in een bakkerswagen legden. Hij stierf acht dagen later aan bloedvergiftiging.

Er kwamen direct represailles. In het wilde weg werden gijzelaars opgepakt en doodgeschoten. Er werd een beloning van 1.000.000 Tsjechische kronen uitgeloofd voor de gevangenneming van de moordenaars. Die hielden zich weken schuil in de crypte van de Griekse Orthodoxe kerk.  Maar uiteindelijk werden zij toch opgepakt en doodgeschoten.